W świecie medycyny i w literaturze specjalistycznej trudno natrafić na termin „gęsta krew”. Niemniej jednak wiele osób, w tym lekarze, używa tego określenia. Gęsta krew to potoczne określenie, które odnosi się do stanu nadkrzepliwości krwi (trombofilia). Czasami za tym zjawiskiem kryje się także nadmierna lepkość krwi, co może być efektem wzrostu liczby krwinek. Inna przyczyna to podwyższone stężenie białek osocza, które występuje w chorobach autoimmunologicznych. Należy podkreślić, że wiele osób z tym problemem nie odczuwa żadnych objawów, a o gęstości krwi dowiadują się najczęściej podczas badania morfologicznego lub w momencie, gdy występują trudności z pobraniem krwi. Zwiększona lepkość krwi może powodować szybkie krzepnięcie próbki i pewne trudności techniczne podczas pobierania, jednak trudności z pobraniem krwi są objawem niespecyficznym i mogą wynikać także z innych przyczyn, takich jak technika pobrania, stan żył czy odwodnienie. Wymaga to oceny w kontekście klinicznym i dodatkowych badań.
Spis treści
Gęsta krew – co to oznacza?
Krew składa się z unikalnych komórek, transportowanych substancji, takich jak glukoza, lipidy, białka oraz hormony, a także czynników odpowiedzialnych za krzepnięcie i przeciwciał. Ilość tych składników ma kluczowy wpływ na lepkość i gęstość krwi. Ważne jest utrzymanie ich równowagi, ponieważ umożliwia to prawidłowe krążenie. Kiedy krew staje się zbyt gęsta, proces ten może zostać poważnie zakłócony.
Warto również zwrócić uwagę na zespół nadmiernej lepkości krwi, który jest odrębnym stanem klinicznym. Może on wynikać zarówno z podwyższonego hematokrytu, jak i z wyższego poziomu białek osocza. Należy zauważyć, że różnica między lepkością a krzepliwością krwi polega na tym, że lepkość dotyczy oporu krwi względem przepływu, podczas gdy krzepliwość odnosi się do zdolności krwi do tworzenia skrzepów. W przypadku trombofilii można wyróżnić zarówno formy nabyte, jak i genetyczne, które zwiększają skłonność do powstawania zakrzepów.
Jednak w przypadku zauważenia niepokojących objawów związanych z nadmierną gęstością krwi warto jak najszybciej udać się do lekarza, aby rozpocząć stosowne leczenie. Receptę na niezbędne leki można uzyskać także w formie e-recepty, bez konieczności wychodzenia z domu.
Jak można zdiagnozować gęstą krew? Jakie są skutki, gdy krew jest zbyt gęsta? W takich okolicznościach mogą pojawiać się liczne zakrzepy, nawet gdy nie ma widocznych ran. Może to prowadzić do zablokowania dopływu krwi do różnych narządów, w tym mózgu. Zakrzepy często stają się pierwszymi objawami zbyt gęstej krwi, a ich pojawienie się zazwyczaj wiąże się z dodatkowymi czynnikami ryzyka, takimi jak:
- otyłość,
- leczenie pooperacyjne,
- długotrwałe unieruchomienie (na przykład w wyniku długotrwałej choroby lub złamania kończyny),
- ciąża,
- antykoncepcja hormonalna,
- nowotwór złośliwy,
- zaawansowany wiek.
W przypadku zbyt gęstej krwi mogą występować również następujące objawy:
- ból kończyny,
- zaczerwieniona skóra,
- obrzęk.
U pacjentów onkologicznych mogą wystąpić dodatkowe objawy związane z wysoką gęstością krwi, takie jak zaburzenia widzenia (retinopatia), bóle głowy, zawroty oraz krwawienia z nosa czy jamy ustnej.
Gęsta krew – przyczyny
Aby lepiej zrozumieć przyczyny zbyt gęstej krwi, warto mieć na uwadze, że mogą one mieć wiele źródeł. Co sprawia, że krew staje się gęsta? Różnorodne dolegliwości oraz zjawiska mogą prowadzić do tego stanu, w tym:
- choroby autoimmunologiczne, jak toczeń rumieniowaty układowy oraz reumatoidalne zapalenie stawów (RZS), które mogą prowadzić do zwiększenia poziomu immunoglobulin i białek ostrej fazy, co teoretycznie może wpływać na lepkość krwi, jednak u większości pacjentów efekt ten jest niewielki i rzadko prowadzi do klinicznie istotnego wzrostu lepkości,
- choroby zapalne,
- podwyższony poziom fibrynogenu,
- trombofilie, obejmujące zarówno trombofilie nabyte, jak i antykoagulant toczniowy,
- nowotwory hematologiczne, takie jak szpiczak mnogi, ostra białaczka szpikowa czy czerwienica,
- palenie tytoniu,
- intensywny wysiłek fizyczny,
- hormonalna terapia zastępcza (HTZ),
- antykoncepcja hormonalna,
- odwodnienie, prowadzące do zwiększenia liczby erytrocytów,
- niedobory białek C i S,
- zwiększona aktywność VIII czynnika krzepnięcia krwi,
- niedobór antytrombiny,
- mutacja genu 20210A protrombiny,
- dyskrazje komórek plazmatycznych,
- podwyższony poziom immunoglobulin, co skutkuje zwiększoną agregacją erytrocytów,
- otyłość brzuszna,
- dyslipidemia,
- insulinooporność,
- wrodzone zaburzenia krzepnięcia krwi, które rzadko prowadzą do zwiększonej gęstości,
- zespół antyfosfolipidowy, który zwiększa ryzyko powstawania zakrzepów,
- makroglobulinemia Waldenströma,
- zespół metaboliczny oraz infekcje, które mogą sprzyjać zwiększonej lepkości krwi,
- mutacje genetyczne oraz niedobory antykoagulantów wpływające na nadkrzepliwość.
Interesującą kwestią jest również zależność między wysokim ciśnieniem a gęstością krwi oraz wpływ alkoholu na ten proces. W odniesieniu do pierwszej z tych kwestii, wzrost lepkości krwi ma istotny wpływ na wartość ciśnienia tętniczego, co może prowadzić do różnych powikłań narządowych. Z kolei w kontekście alkoholu warto zauważyć, że umiarkowane spożycie alkoholu może podnosić poziom „dobrego” cholesterolu HDL, a niektóre składniki, takie jak polifenole obecne w czerwonym winie, oraz sam alkohol mogą wpływać na funkcję płytek i układ krzepnięcia, co może zmniejszać agregację płytek i dawać efekt „rozrzedzający”. Korzyści i ryzyko zależą jednak od ilości spożywanego alkoholu oraz indywidualnych czynników zdrowotnych, a nadmierne spożycie alkoholu zwiększa ryzyko wielu chorób.
Zespół antyfosfolipidowy jako przyczyna nadkrzepliwości i komplikacje ciążowe
Zespół antyfosfolipidowy to kliniczne schorzenie, klasyfikowane jako nabyta trombofilia. W tej chorobie obecność przeciwciał antyfosfolipidowych prowadzi do stanu nadkrzepliwości krwi. Mechanizm działania tych przeciwciał polega na nasileniu agregacji trombocytów oraz zakłóceniu prawidłowych procesów krzepnięcia. Przykładowo, przeciwciała takie jak antykoagulant toczniowy mogą prowadzić do powstawania zakrzepów, które blokują przepływ krwi do ważnych narządów.
W kontekście położniczym zespół antyfosfolipidowy stwarza poważne zagrożenia. Powikłania związane z tym zespołem obejmują nawracające poronienia oraz stan przedrzucawkowy, co stanowi zagrożenie zarówno dla matki, jak i płodu. Stan przedrzucawkowy objawia się m.in. nadciśnieniem tętniczym oraz uszkodzeniem narządów, co wymaga pilnej reakcji medycznej.
Aby rozpoznać obecność przeciwciał antyfosfolipidowych, niezbędne są specjalistyczne badania krwi. W przypadku podejrzenia zespołu antyfosfolipidowego warto skonsultować się z hematologiem lub reumatologiem. To ci specjaliści są w stanie wdrożyć odpowiednie leczenie i monitorować stan pacjenta. Wczesna diagnoza oraz interwencja są kluczowe dla zminimalizowania ryzyka powikłań związanych z tym stanem.
Makroglobulinemia Waldenströma i inne choroby hematologiczne pogarszające przepływ
Makroglobulinemia Waldenströma to jeden z rzadziej spotykanych nowotworów hematologicznych, który prowadzi do nadmiernego zagęszczenia krwi. Jest to schorzenie, w którym występuje produkcja nieprawidłowych białek osocza, znanych jako makroglobuliny, w nadmiarze. Ich zwiększone stężenie przyczynia się do wzrostu lepkości krwi, co z kolei może prowadzić do istotnych komplikacji zdrowotnych, takich jak zaburzenia krążenia oraz zwiększone ryzyko powstawania zakrzepów.
Inne choroby, które mogą powodować podobne problemy, to czerwienica prawdziwa oraz szpiczak mnogi. Czerwienica prawdziwa wiąże się z podwyższeniem liczby krwinek czerwonych, co również prowadzi do wzrostu lepkości krwi. Z kolei szpiczak mnogi skutkuje nadprodukcją białek osocza, co generuje podobne efekty zdrowotne.
W przypadku podejrzenia tych schorzeń kluczowe jest wykonanie odpowiednich badań diagnostycznych. Zazwyczaj zaleca się przeprowadzenie analizy krwi, która obejmuje ocenę hematokrytu, stężenia hemoglobiny oraz analizę białek osocza. W niektórych sytuacjach lekarz może zasugerować leczenie cytoredukcyjne lub flebotomię, aby zmniejszyć liczbę krwinek i poprawić przepływ krwi.
Warto również zauważyć, że nadpłytkowość przyczynia się do zwiększenia lepkości krwi, stanowiąc tym samym dodatkowy czynnik ryzyka związany z tymi chorobami. Dlatego istotne jest monitorowanie składu krwi oraz wdrażanie odpowiednich działań terapeutycznych, aby minimalizować ryzyko powikłań.
Rola chorób autoimmunologicznych, takich jak toczeń i RZS, w zagęszczeniu krwi
Choroby autoimmunologiczne, takie jak toczeń rumieniowaty układowy oraz reumatoidalne zapalenie stawów (RZS), mają znaczący wpływ na poziom zagęszczenia krwi. W obu przypadkach mamy do czynienia z przewlekłym stanem zapalnym, który prowadzi do wzrostu poziomu fibrynogenu oraz białek ostrej fazy, co w efekcie zwiększa lepkość krwi.
W kontekście tocznia rumieniowatego układowego istotne jest także uwzględnienie zespołu antyfosfolipidowego. Obecność przeciwciał antyfosfolipidowych, w tym antykoagulantu toczniowego, może sprzyjać tworzeniu zakrzepów, co z kolei potęguje ryzyko nadkrzepliwości. Dlatego kluczowe jest wykonanie badań na obecność tych przeciwciał, aby właściwie ocenić potencjalne zagrożenie.
Podobne ryzyko zauważa się w przypadku RZS, gdzie przewlekły stan zapalny również sprzyja zakrzepicy. W tych schorzeniach bardzo ważne jest monitorowanie pacjentów oraz wdrażanie odpowiednich interwencji terapeutycznych, których celem jest zminimalizowanie ryzyka związanego z nadmierną gęstością krwi i jej potencjalnymi konsekwencjami dla zdrowia.
Wpływ zespołu metabolicznego, nadciśnienia tętniczego i infekcji na lepkość krwi
Zespół metaboliczny stanowi zbiór istotnych czynników ryzyka, które mają znaczący wpływ na zdrowie sercowo-naczyniowe oraz lepkość krwi. Kluczowymi elementami tego zespołu są otyłość brzuszna, insulinooporność oraz dyslipidemia. Otyłość, zwłaszcza zlokalizowana w okolicy brzucha, prowadzi do zwiększenia ilości tkanki tłuszczowej, co z kolei podnosi ciśnienie tętnicze oraz zwiększa ryzyko nadkrzepliwości. Insulinooporność wpływa na metabolizm glukozy i lipidów, co może skutkować nieprawidłowym profilem lipidowym.
Jednym z kluczowych czynników, które oddziałują na gęstość krwi, jest nadciśnienie tętnicze. Wysokie ciśnienie przyczynia się do wzrostu lepkości krwi, co może zwiększać ryzyko powikłań kardiologicznych, takich jak udar mózgu czy zawał serca. Nadciśnienie powoduje zmiany w strukturze naczyń krwionośnych, co utrudnia prawidłowy przepływ krwi oraz sprzyja tworzeniu się zakrzepów.
Również infekcje, niezależnie od tego, czy mają charakter ostry, czy przewlekły, znacząco wpływają na właściwości osocza, zwiększając lepkość krwi. Infekcje wywołują reakcje zapalne w organizmie, co prowadzi do wzrostu poziomu białek ostrej fazy oraz fibrynogenu i ostatecznie zwiększa lepkość krwi.
Aby przeciwdziałać negatywnym skutkom zespołu metabolicznego, nadciśnienia tętniczego oraz infekcji w kontekście lepkości krwi, zaleca się wprowadzenie odpowiednich zmian w stylu życia. Regularna aktywność fizyczna, zrównoważona dieta, ograniczenie spożycia soli oraz tłuszczów nasyconych, a także systematyczne monitorowanie stanu zdrowia mogą przyczynić się do poprawy ogólnej kondycji zdrowotnej oraz zmniejszenia ryzyka wystąpienia powikłań związanych z tymi schorzeniami.
Diagnostyka zbyt gęstej krwi
Jakie badania są wykonywane, gdy istnieje podejrzenie gęstej krwi? W tym przypadku lekarz zleca odpowiednie testy diagnostyczne. Najpierw niezbędne jest przeprowadzenie morfologii krwi, co pozwala ocenić zarówno ilość, jak i jakość komórek krwi, w tym erytrocytów (krwinek czerwonych), leukocytów (krwinek białych) oraz trombocytów (płytek krwi). Gdy stwierdza się podwyższone stężenie hematokrytu oraz hemoglobiny, może to być jednym z czynników wymagających dalszej diagnostyki w kierunku czerwienicy prawdziwej.
Innym standardowym badaniem, które lekarz może zlecić, jest OB (odczyn Biernackiego). Badanie to analizuje szybkość opadania krwinek, co pozwala na ocenę stanu krwi. W przypadku zwiększonej gęstości wynik OB może być obniżony, zwłaszcza jeśli przyczyną jest podwyższony hematokryt, ponieważ wtedy opadanie krwinek jest wolniejsze. Jednak w innych przypadkach, takich jak podwyższony poziom fibrynogenu, OB może być podwyższone. Interpretacja OB wymaga uwzględnienia wielu czynników klinicznych.
Oprócz tego, w ramach dalszej diagnostyki, przeprowadza się również następujące analizy:
- stężenie białka CRP (C-reaktywnego),
- stężenie wolnego białka S,
- poziom homocysteiny,
- poziom antytrombiny,
- aktywność czynnika VIII,
- ocena układu krzepnięcia krwi (czas protrombinowy PT),
- czas koalinowo-kefalinowy APTT (wskaźnik krzepliwości krwi),
- badanie genetyczne – poszukiwanie mutacji genu protrombiny i czynnika V Leiden,
- pomiar przeciwciał antyfosfolipidowych, które mogą być jednym z elementów diagnostyki zespołu antyfosfolipidowego,
- badanie agregacji płytek krwi wykonywane w określonych przypadkach klinicznych.
Gdy istnieje podejrzenie rzadkich trombofilii, kluczowe jest dokonanie rozbudowanej analizy laboratoryjnej. Należy skupić się na ocenie białek antykoagulacyjnych, takich jak białko C, białko S oraz antytrombina. Taki krok pozwala na precyzyjniejsze zdiagnozowanie potencjalnych zaburzeń krzepnięcia, co jest niezbędne do podjęcia odpowiednich działań terapeutycznych. Uwzględnienie wszystkich czynników wpływających na nadkrzepliwość pozwala na lepsze zarządzanie ryzykiem zakrzepowym.
Dodatkowe badania laboratoryjne: ocena agregacji płytek i przeciwciał
W kontekście diagnostyki nadmiernej gęstości krwi kluczowe znaczenie ma ocena agregacji płytek krwi w określonych przypadkach klinicznych, szczególnie przy podejrzeniu zaburzeń funkcji płytek. To badanie umożliwia ustalenie, jak płytki krwi reagują na określone bodźce, a zwiększona reaktywność płytek może wiązać się z wyższym ryzykiem zdarzeń zakrzepowych, zwłaszcza tętniczych. Równie istotne jest oznaczenie poziomu przeciwciał antyfosfolipidowych. Te przeciwciała mają kluczowe znaczenie w diagnostyce zespołu antyfosfolipidowego, gdyż mogą sprzyjać nadkrzepliwości, zakłócając równocześnie prawidłowe procesy krzepnięcia. Obecność antykoagulantu toczniowego oraz innych przeciwciał podnosi ryzyko wystąpienia powikłań zakrzepowych oraz problemów w ciąży.
Co więcej, testy genetyczne na trombofilię pozwalają na identyfikację potencjalnych dziedzicznych predyspozycji do nadkrzepliwości, takich jak mutacje genu protrombiny czy czynnika V Leiden. Pomiar poziomów białek C i S oraz antytrombiny jest istotny w diagnostyce trombofilii, jednak dla ogólnej oceny układu krzepnięcia podstawowe znaczenie mają także inne badania, takie jak morfologia, PT/INR, APTT i liczba płytek. Niedobory tych białek mogą prowadzić do zaburzeń krzepnięcia oraz podwyższonego ryzyka zakrzepicy.
W sytuacji podejrzenia rzadkich trombofilii wykonanie rozbudowanego panelu badań laboratoryjnych może dostarczyć informacji potrzebnych do oceny ryzyka i indywidualizacji terapii. Zakres badań powinien być jednak ukierunkowany na podstawie objawów klinicznych i interpretowany przez specjalistę.
Gęsta krew – czy jest groźna dla zdrowia?
Zwiększona lepkość krwi lub stany prowadzące do nadkrzepliwości mogą podnosić ryzyko powstawania zakrzepów i chorób zatorowo-zakrzepowych, w tym zakrzepicy żył głębokich. Termin „zbyt gęsta krew” jest nieprecyzyjny – istotne są konkretne stany kliniczne i parametry, takie jak hematokryt, lepkość czy ciśnienie. Ten problem dotyka głównie kobiety, szczególnie po 60. roku życia. Wynikiem zakrzepicy mogą być trudności z dostarczaniem krwi do różnych narządów, takich jak serce, co może prowadzić do zawału, a także do mózgu, skutkując udarem. Ponadto, w innych przypadkach może wystąpić groźna dla życia zatorowość płucna. Stany predysponujące do zakrzepicy zwiększają ryzyko powikłań, takich jak nieodwracalne niedokrwienie organów. Dlatego, aby zminimalizować te zagrożenia, konieczne jest jak najszybsze wdrożenie odpowiedniej terapii.
Poza powikłaniami krwotocznymi objawy takie jak duszność, ból w klatce piersiowej, problemy z koncentracją, zimne kończyny oraz skurcze mięśni mogą występować w stanach prowadzących do zwiększonej lepkości krwi, niedokrwienia z powodu zakrzepów lub innych zaburzeń krążenia, jednak są to objawy niespecyficzne i mogą mieć wiele innych przyczyn. W kontekście ciąży szczególne niebezpieczeństwo stanowi zespół antyfosfolipidowy, który może prowadzić do poważnych komplikacji, takich jak poronienia czy stan przedrzucawkowy. Długofalowe ryzyko związane z nadkrzepliwością i wtórnym uszkodzeniem narządów przez niedokrwienie jest znaczne i wymaga szybkiej interwencji medycznej, aby zapobiec dalszym problemom zdrowotnym.
Priorytetowa obsługa- Historia wizyt
- Prostsze składanie zamówień
- Krok 1
- Krok 2
- Krok 3
Niekrwotoczne objawy gęstej krwi i znaczenie odpowiedniego nawodnienia
Oprócz typowych symptomów związanych z nadkrzepliwością objawy takie jak duszność, ból w klatce piersiowej, trudności w koncentracji, uczucie chłodu w kończynach oraz skurcze mięśni mogą pojawiać się w stanach prowadzących do zwiększonej lepkości krwi lub niedokrwienia, jednak są niespecyficzne i mogą mieć wiele innych przyczyn. Te niekrwotoczne oznaki często pozostają niezauważone, a mimo to mogą znacząco wpływać na jakość życia pacjenta.
Zapewnienie odpowiedniego nawodnienia odgrywa ważną rolę zarówno w terapiach, jak i w profilaktyce nadmiernej lepkości krwi. Właściwa ilość płynów przyczynia się do zmniejszenia lepkości krwi, co ułatwia jej przepływ przez naczynia krwionośne. Zaleca się, aby dzienne spożycie płynów wynosiło około 2 litry, jednak indywidualne zapotrzebowanie na płyny zależy od masy ciała, aktywności fizycznej i chorób współistniejących – to istotny krok w utrzymaniu prawidłowej konsystencji krwi.
W praktyce warto regularnie pić wodę przez cały dzień oraz unikać napojów o wysokiej zawartości cukru i alkoholu, które mogą przyczynić się do odwodnienia. Dodatkowo aktywność fizyczna wspiera krążenie krwi i zapobiega zastojowi żylnemu, co może zmniejszać ryzyko powikłań zakrzepowych, choć wpływ na parametry biochemiczne, takie jak poziom białek osocza, może być ograniczony.
Zespół nadmiernej lepkości krwi a zaburzenia neurologiczne i krwotoczne
Zespół nadmiernej lepkości krwi, określany również jako zespół hiperlepkości (hyperviscosity), to stan chorobowy objawiający się podwyższoną gęstością krwi. Wzrastająca liczba krwinek oraz białek osocza może prowadzić do zaburzeń w prawidłowym przepływie krwi w organizmie.
Symptomy neurologiczne często stanowią pierwsze oznaki problemu. Osoby dotknięte tym zespołem mogą doświadczać silnych bólów głowy, zawrotów głowy, zaburzeń widzenia, a także trudności z koncentracją. Objawy te wynikają z ograniczonego przepływu krwi do mózgu, co jest efektem zwiększonej lepkości.
Oprócz objawów neurologicznych zespół nadmiernej lepkości krwi niesie ze sobą ryzyko wystąpienia krwotoków. Wysoka lepkość może skutkować krwawieniem z nosa oraz błon śluzowych, co dodatkowo pogarsza sytuację zdrowotną pacjenta. Z tego względu regularne monitorowanie poziomu białek osocza oraz liczby krwinek jest niezbędne, aby zapobiegać ewentualnym powikłaniom.
Gdy występuje podejrzenie zespołu nadmiernej lepkości krwi, konieczna jest interwencja terapeutyczna. Leczenie koncentruje się na rozrzedzeniu krwi oraz poprawie jej przepływu. Cel ten można osiągnąć poprzez farmakoterapię lub inne metody medyczne. Pacjenci powinni pozostawać pod stałą opieką lekarską, aby zminimalizować ryzyko poważnych powikłań, takich jak zakrzepy czy krwotoki.
Gęsta krew – leczenie
W przypadku nadmiernej gęstości krwi kluczowe jest wdrożenie odpowiedniej terapii, która powinna być dostosowana do źródła nadkrzepliwości. Wyróżnia się dwa główne podejścia terapeutyczne: terapię przeciwpłytkową oraz terapię antykoagulacyjną.
Terapia przeciwpłytkowa, oparta na przyjmowaniu leków, takich jak aspiryna, ma na celu zapobieganie agregacji płytek krwi. Służy to profilaktyce udarów mózgu oraz zawałów serca, szczególnie w prewencji wtórnej i u pacjentów z wysokim ryzykiem, natomiast w prewencji pierwotnej jej stosowanie jest ograniczone przez ryzyko krwawień i wymaga indywidualnej oceny. Z kolei terapia antykoagulacyjna, do której należą heparyna oraz acenokumarol, jest zalecana w przypadkach zakrzepicy żylnej i zatorowości płucnej. Działa poprzez hamowanie procesów krzepnięcia krwi.
Istotnym aspektem terapii jest odpowiednie nawodnienie. Utrzymanie właściwej lepkości krwi wymaga spożywania około 2 litrów wody dziennie, przy czym indywidualne zapotrzebowanie na płyny zależy od masy ciała, aktywności fizycznej i chorób współistniejących. Zaleca się również zmiany w stylu życia, takie jak rezygnacja z palenia oraz regularna aktywność fizyczna, które wspierają krążenie i ogólną wydolność organizmu.
W przypadku nadkrzepliwości związanej z chorobami hematologicznymi lub autoimmunologicznymi terapia powinna być dostosowana do indywidualnych potrzeb pacjenta. Regularne monitorowanie stanu zdrowia oraz dostosowywanie leczenia na podstawie wyników badań są niezbędne, by właściwie zarządzać ryzykiem związanym z nadmierną gęstością krwi.