Trzustka a nadmierne gazy — czy te dwa zagadnienia rzeczywiście mogą być ze sobą powiązane? Tak. Wzdęcia oraz związane z nimi nadmierne wydalanie gazów, które powstają w wyniku nagromadzenia się w jelitach, mogą być efektem zaburzeń trawienia. Problemy te mają ścisły związek z funkcjonowaniem trzustki. Dysfunkcje tego organu mogą prowadzić do poważnych schorzeń, często o charakterze zapalnym, a w niektórych przypadkach także do nowotworów. Poniżej wyjaśniono, czy nadmierne gazy mogą wskazywać na zapalenie trzustki oraz jak przebiega diagnostyka i leczenie tego schorzenia.
Spis treści
Trzustka a nadmierne gazy — czy to objaw poważnej choroby?
Narząd, jakim jest trzustka, znajduje się w górnej tylnej części jamy brzusznej, obejmując obszar po obu stronach linii kręgosłupa — głowa trzustki leży po prawej stronie, a trzon i ogon sięgają w lewo w kierunku śledziony. Odpowiada ona m.in. za proces trawienia, wytwarzając enzymy, które uczestniczą w rozkładzie białek, tłuszczów oraz węglowodanów. Trzustka oddziałuje na organizm także poprzez regulację poziomu cukru we krwi. Komórki w obrębie trzustki produkują hormony, takie jak insulina oraz glukagon, które są odpowiedzialne za stężenie glukozy we krwi. W kontekście „trzustka a nadmierne gazy” warto mieć na uwadze, że nadmiar i gromadzenie się gazów (takich jak metan, dwutlenek węgla i inne gazy) w jelitach, a także wynikające z tego wzdęcia, mogą prowadzić do poważnych schorzeń związanych z trzustką. Kamica żółciowa, będąca jedną z przyczyn zapalenia trzustki, może również wywoływać wzdęcia, zakłócając prawidłowy przepływ soków trawiennych.
Nadmierna fermentacja, wywołana przez bakterie jelitowe, będąca konsekwencją nietolerancji pokarmowej, a także zaburzeń wchłaniania, to kolejne czynniki prowadzące do nadmiernych gazów. Należy również zwrócić uwagę na przerost flory bakteryjnej jelita cienkiego (SIBO) oraz zespół jelita drażliwego (IBS), które mogą stanowić potencjalne źródła problemu. Jeśli objawom tym towarzyszy dodatkowo utrata masy ciała oraz krwawienia z przewodu pokarmowego, konieczna jest szybka konsultacja z lekarzem. Do najczęstszych przyczyn nadmiernych gazów zalicza się także połykanie powietrza podczas jedzenia, picia lub palenia papierosów. Innym źródłem nadmiaru gazów są substancje lotne uwalniane z napojów gazowanych, które trafiają do żołądka. Warto pamiętać, że nowotwór trzustki może nasilać objawy, takie jak ból brzucha i zaburzenia trawienia, co komplikuje sytuację kliniczną.
W przypadku, gdy u pacjenta przez dłuższy czas występują nadmierne gazy, a chora trzustka powoduje istotne dolegliwości, konieczne może być wprowadzenie leczenia farmakologicznego. W razie potrzeby leki mogą zostać przepisane także zdalnie (recepta przez internet). Po wystawieniu recepty pacjent otrzymuje SMS z czterocyfrowym kodem do realizacji w aptece.
Kamica żółciowa jako czynnik uszkodzenia przewodów trzustkowych
Kamica żółciowa to schorzenie, które może w istotny sposób przyczyniać się do uszkodzenia przewodów trzustkowych. Mechanizm polega na tym, że kamienie żółciowe blokują przewody, co skutkuje ostrym zapaleniem trzustki. Kiedy kamień żółciowy zatyka przewody, dochodzi do zastoju enzymów trawiennych. W efekcie enzymy te nie mogą prawidłowo przemieszczać się do jelita cienkiego, co prowadzi do ich aktywacji już w samej trzustce.
Taka wcześniejsza aktywacja enzymów trawiennych prowadzi do procesu autodigestii, czyli samostrawienia tkanki trzustki. Skutkuje to poważnymi uszkodzeniami narządu oraz objawami, takimi jak wzdęcia. Zastój enzymów oraz ich niewłaściwa aktywacja sprzyjają nadmiernemu wydzielaniu gazów w jelitach, co pacjenci odczuwają jako niekomfortowe wzdęcia.
Diagnostyka kamicy żółciowej odgrywa kluczową rolę w ustalaniu przyczyn nadmiernych gazów. Właściwe zidentyfikowanie tego schorzenia umożliwia podjęcie odpowiednich działań terapeutycznych. Takie postępowanie może zapobiec dalszym uszkodzeniom trzustki oraz związanym z nimi dolegliwościom. Wczesna diagnostyka i leczenie kamicy żółciowej pozwalają na zmniejszenie ryzyka wystąpienia ostrego zapalenia trzustki oraz towarzyszących mu powikłań.
Nadmierne gazy a zapalenie trzustki
Gazy są naturalnie obecne w świetle jelit. Ich ilość może się różnić w zależności od osoby i sposobu pomiaru, a pojęcie „nadmiernych gazów” odnosi się do sytuacji, w której ich ilość przekracza zdolności organizmu do gromadzenia i wydalania. W takim przypadku mogą występować wzdęcia, a wśród towarzyszących objawów można zaobserwować wzdęcia, odbijanie, dyskomfort w jamie brzusznej, a czasem także inne objawy, takie jak ból brzucha czy trudności w wypróżnianiu, które mogą wymagać dalszej diagnostyki.
Przewlekłe zapalenie trzustki prowadzi do stopniowego upośledzenia funkcji tego narządu, co wpływa na wchłanianie tłuszczów oraz innych składników odżywczych. Niedobór enzymów trawiennych spowodowany niewydolnością trzustki utrudnia trawienie, co skutkuje obecnością niestrawionych resztek pokarmowych w jelitach. Bakterie jelitowe mogą fermentować niestrawione węglowodany i białka, co nasila uczucie wzdęcia i produkcję gazów. Warto zwrócić uwagę na przerost flory bakteryjnej jelita cienkiego (SIBO), który może występować u niektórych pacjentów z zapaleniem trzustki i być dodatkowym czynnikiem prowadzącym do nadmiernego wydzielania gazów. Ponadto nietolerancje pokarmowe mogą nasilać objawy związane z przebiegiem choroby, zwiększając dyskomfort pacjenta.
Przyczyny tej choroby są różnorodne, z nadmiernym spożyciem alkoholu na czołowej pozycji. Niemniej jednak alkohol nie jest jedynym czynnikiem uszkadzającym trzustkę. Zapalenie trzustki może być także rezultatem czynników metabolicznych, takich jak hipertrójglicerydemia, hiperkalcemia, cukrzyca i otyłość, a także przyjmowania niektórych leków, w tym wybranych antybiotyków. Palenie tytoniu to kolejny czynnik sprzyjający rozwojowi zapalenia trzustki. W odniesieniu do kwestii „trzustka a nadmierne gazy” warto pamiętać, że zapalenie trzustki jest jedną z chorób, które mogą przyczyniać się do pojawienia się nadmiernych gazów i zaparć. Jeśli chodzi o temat „śmierdzące gazy a trzustka”, nieprzyjemny zapach gazów przy chorobach trzustki może mieć związek z rodzajem spożywanych produktów oraz zaburzeniami w procesie trawienia.
Przerost flory bakteryjnej jelita cienkiego (SIBO) jako źródło nadmiernych gazów
Przerost flory bakteryjnej jelita cienkiego, określany jako SIBO, to stan, w którym dochodzi do nadmiernego namnażania się bakterii w jelicie cienkim. Te drobnoustroje, naturalnie obecne w przewodzie pokarmowym, w przypadku SIBO przemieszczają się z jelita grubego, co prowadzi do zaburzeń równowagi mikrobiologicznej jelita. Patogeneza SIBO opiera się głównie na fermentacji węglowodanów przez te bakterie, co skutkuje nadprodukcją gazów, takich jak wodór i metan. W rezultacie pacjenci odczuwają nieprzyjemne wzdęcia oraz zwiększone wydalanie gazów.
Do czynników sprzyjających przerostowi flory bakteryjnej jelita cienkiego należą przede wszystkim zaburzenia motoryki jelit. Mogą one być związane z różnymi schorzeniami, takimi jak cukrzyca czy zespół jelita drażliwego (IBS). Dodatkowo pewne interwencje chirurgiczne, takie jak operacje żołądka, mogą prowadzić do SIBO na skutek zmian anatomicznych bądź funkcjonalnych w przewodzie pokarmowym.
Właściwa diagnostyka SIBO ma kluczowe znaczenie dla osób borykających się z wzdęciami i nadmiernym wydalaniem gazów. Standardowe procedury obejmują testy oddechowe, które pozwalają zmierzyć poziom wodoru i metanu w wydychanym powietrzu po spożyciu laktozy lub glukozy. Wczesna identyfikacja SIBO umożliwia wprowadzenie odpowiedniego leczenia, które często obejmuje antybiotykoterapię oraz zmiany w diecie, co może przyczynić się do poprawy komfortu życia pacjenta.
Zespół jelita drażliwego (IBS) a SIBO — różnicowanie przy wzdęciach
Zespół jelita drażliwego (IBS) oraz przerost flory bakteryjnej jelita cienkiego (SIBO) to dwa stany, które często bywają mylone ze względu na podobieństwo objawów, takich jak wzdęcia i nadmierne wydalanie gazów. Choć oba te schorzenia mogą prowadzić do dyskomfortu trawiennego, różnią się mechanizmami patologicznymi i wymagają odrębnych metod diagnostycznych oraz terapeutycznych.
IBS, będący funkcjonalnym zaburzeniem przewodu pokarmowego, diagnozowany jest zgodnie z kryteriami rzymskimi IV. Symptomy tego zespołu obejmują ból brzucha związany z wypróżnieniami oraz zmiany w częstotliwości oddawania stolca i jego konsystencji. Z kolei SIBO objawia się nadmierną fermentacją węglowodanów przez bakterie w jelicie cienkim, co prowadzi do wzdęć, bólu brzucha oraz biegunek. Problemy te często skutkują zwiększonym wydzielaniem gazów, co w istotny sposób obniża komfort pacjenta.
Pojawiające się wzdęcia w przypadkach IBS i SIBO są rezultatem dysbiozy jelitowej. W przypadku SIBO obecność nadmiaru bakterii w jelicie cienkim prowadzi do produkcji dużej ilości wodoru oraz metanu. Gazy te są odpowiedzialne za specyficzne objawy, takie jak intensywne wzdęcia oraz częste odbijanie, które mają tendencję do występowania w tej jednostce chorobowej.
Aby prawidłowo różnicować między IBS a SIBO, zaleca się przeprowadzenie testów oddechowych, których celem jest pomiar poziomów wodoru i metanu po spożyciu glukozy lub laktozy. Podwyższone wartości tych gazów wskazują na SIBO, co umożliwia precyzyjne ukierunkowanie leczenia. Algorytm różnicowania powinien uwzględniać analizę objawów klinicznych oraz wyniki testów oddechowych, aby odróżnić te dwa schorzenia i wdrożyć odpowiednie postępowanie terapeutyczne.
Trzustka a nadmierne gazy — jak rozpoznać gazy jako objaw chorej trzustki?
Objawy choroby trzustki nie zawsze są oczywiste, co może prowadzić do ich łatwego pomylenia z objawami innych schorzeń układu pokarmowego. Warto więc przy różnicowaniu przyczyn wzdęć uwzględnić nie tylko zapalenie trzustki, ale także zespół jelita drażliwego (IBS) oraz przerost flory bakteryjnej jelita cienkiego (SIBO). Choć każdy z tych stanów wykazuje pewne podobieństwa, różnią się mechanizmami patologicznymi oraz specyfiką diagnostyki.
W kontekście diagnostyki kluczową rolę odgrywają testy oddechowe. To nieinwazyjne narzędzie umożliwia rozpoznanie SIBO. Testy te polegają na pomiarze poziomu wodoru i metanu w wydychanym powietrzu po spożyciu laktozy lub glukozy, co pozwala na identyfikację nadmiernej fermentacji w jelicie cienkim. Wysokie wartości tych gazów mogą sugerować obecność SIBO, co jest istotne dla dalszego kierowania leczeniem.
Aby potwierdzić schorzenia trzustki, konieczne jest wykonanie badań obrazowych, takich jak USG oraz tomografia komputerowa. Badania te umożliwiają ocenę struktury trzustki. Dodatkowo badania laboratoryjne, w tym analiza poziomu enzymów trzustkowych, takich jak amylaza oraz lipaza, dostarczają cennych informacji na temat stanu zdrowia tego organu. Diagnostyka tych parametrów jest niezbędna do potwierdzenia chorób trzustki, które mogą stać się źródłem nadmiernych gazów oraz innych dolegliwości.
Testy oddechowe i inne metody diagnostyki nadmiernych gazów
Testy oddechowe to nieinwazyjne metody diagnostyczne, które pozwalają na identyfikację przyczyn nadmiernych gazów w organizmie. Jednym z kluczowych badań w tej dziedzinie jest test oddechowy na SIBO (przerost flory bakteryjnej jelita cienkiego). Badanie polega na pomiarze poziomów wodoru i metanu w wydychanym powietrzu po spożyciu laktozy lub glukozy. Wysokie stężenia tych gazów mogą sugerować nadmierną fermentację i wskazywać na obecność SIBO.
Kolejnym ważnym testem oddechowym jest badanie na nietolerancję laktozy. W tym przypadku pacjent przyjmuje roztwór laktozy, a następnie określany jest poziom wodoru w wydychanym powietrzu. Wzrost poziomu wodoru może wskazywać na nietolerancję laktozy, która — podobnie jak SIBO — również przyczynia się do nadmiernego gromadzenia się gazów i wzdęć.
Diagnostyka wzdęć oraz nadmiernych gazów obejmuje także bardziej zaawansowane badania obrazowe. Badania takie jak USG, tomografia komputerowa (TK) oraz rezonans magnetyczny są przydatne w ocenie struktury narządów wewnętrznych, w tym trzustki. Techniki te odgrywają ważną rolę w wykrywaniu ewentualnych patologii, takich jak zapalenie trzustki czy kamica żółciowa, które mogą być źródłem dolegliwości.
Warto podkreślić, że złożona diagnostyka jest istotna dla określenia źródła nadmiernych gazów. Połączenie różnych metod diagnostycznych pozwala na dokładne ustalenie przyczyny problemów zdrowotnych oraz wdrożenie odpowiedniej terapii. Dzięki temu pacjenci mogą lepiej radzić sobie z objawami i poprawić jakość życia.
Diagnoza zapalenia trzustki
Zapalenie trzustki może objawiać się różnymi symptomami, dlatego regularne wykonywanie badań kontrolnych jest istotne. Na początku lekarz przeprowadza wywiad. Już sam ból w obrębie trzustki, nadmierna produkcja gazów oraz inne dolegliwości mogą sugerować obecność zapalenia. Kluczowym badaniem, które potwierdza lub wyklucza tę chorobę, jest badanie krwi, monitorujące poziom leukocytów oraz enzymów amylazy i lipazy w surowicy oraz moczu. Jeśli istnieje podejrzenie problemów z trzustką, należy wykonać badania obrazowe, takie jak USG czy też badanie radiologiczne jamy brzusznej. Ocena stanu tego narządu może również obejmować tomografię komputerową, co pozwala na dokładniejszą diagnostykę.
W kontekście badania przyczyn nadmiernych gazów warto zwrócić uwagę na testy oddechowe. Analizy te umożliwiają wykrycie przerostu flory bakteryjnej jelita cienkiego (SIBO) oraz nietolerancji laktozy. Testy polegają na pomiarze poziomów wodoru i metanu w wydychanym powietrzu po spożyciu odpowiednich substancji. Wysokie stężenia tych gazów mogą wskazywać na nieprawidłowości w jelitach, które przyczyniają się do nadmiernej produkcji gazów.
Badania obrazowe, takie jak USG oraz tomografia komputerowa (TK), odgrywają kluczową rolę w identyfikacji ewentualnych zmian nowotworowych oraz kamicy żółciowej, które mogą generować objawy. Dlatego kompleksowa diagnostyka, łącząca badania laboratoryjne z obrazowymi, ma duże znaczenie. Umożliwia ona precyzyjne określenie źródeł problemów zdrowotnych, co w efekcie pozwala na wdrożenie właściwego leczenia i poprawę jakości życia pacjenta.
Inne objawy zapalenia trzustki
W kontekście zagadnienia „trzustka a nadmierne gazy” warto zwrócić uwagę, że jednym z typowych objawów problemów z trzustką jest nadmiar gazów, który często idzie w parze z niestrawnością. Z perspektywy przewlekłego zapalenia trzustki istotne jest także rozważenie kwestii „cuchnących gazów a chora trzustka”. Należy jednak podkreślić, że nadmierna produkcja gazów nie jest jedynym wskazaniem mogącym sugerować potencjalny stan zapalny trzustki. U wielu pacjentów występuje stały lub nawracający ból brzucha, często promieniujący w kierunku pleców.
Do objawów mogą również należeć zaburzenia oddychania, które w pewnych przypadkach prowadzą do niewydolności innych organów, w tym nerek. Ból towarzyszący zapaleniu trzustki zazwyczaj nasila się 15–30 minut po spożyciu posiłku i może promieniować do okolicy lędźwiowej. Do dodatkowych symptomów zapalenia trzustki należą nudności, wymioty, zaparcia oraz biegunki, w tym tzw. biegunka tłuszczowa, będąca wynikiem niewydolności trzustki oraz towarzyszących jej zaburzeń wchłaniania.
Priorytetowa obsługa- Historia wizyt
- Prostsze składanie zamówień
- Krok 1
- Krok 2
- Krok 3
Pacjenci borykający się z przewlekłym zapaleniem trzustki często zmagają się z zespołem złego wchłaniania, co przyczynia się do niedoborów składników odżywczych i utraty masy ciała. U takich osób mogą występować trudności w przyswajaniu witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, takich jak A, D, E i K. Ponadto pacjenci z cukrzycą powinni być szczególnie ostrożni, gdyż cukrzyca może być jednym z symptomów przewlekłego zapalenia trzustki. W takich przypadkach obserwuje się spadek masy ciała, zazwyczaj spowodowany brakiem apetytu i niedożywieniem.
Inne objawy tego schorzenia obejmują gorączkę, zaburzenia świadomości, spadek wydalania moczu oraz problemy z krzepliwością. U niektórych pacjentów mogą się również ujawniać objawy takie jak osłabienie czy żółtaczka, co może być także sygnałem nowotworu trzustki. Rzadko, lecz czasami, występuje również zaczerwienienie twarzy oraz zmiany skórne.
Nowotwór trzustki — objawy poza problemami z gazami
Nowotwór trzustki stanowi poważne schorzenie, które może objawiać się wieloma różnorodnymi symptomami. Jednym z objawów jest ból brzucha, który może promieniować w stronę pleców. Taki rodzaj bólu bywa dokuczliwy i wpływa na codzienne funkcjonowanie pacjenta. Innym istotnym objawem jest żółtaczka, która rozwija się w wyniku zablokowania przewodów żółciowych przez guz, co prowadzi do zażółcenia zarówno skóry, jak i białek oczu.
Osoby z nowotworem trzustki często doświadczają utraty masy ciała. Zjawisko to jest efektem zaburzeń trawienia, związanych z niewydolnością trzustki. Niedobór odpowiednich enzymów trawiennych skutkuje malabsorpcją, czyli problemami z prawidłowym wchłanianiem składników odżywczych, co może prowadzić do niedożywienia i spadku wagi. Dodatkowo pacjenci z tym schorzeniem mogą odczuwać chroniczne zmęczenie oraz utratę apetytu, co jeszcze bardziej pogłębia trudności w zakresie odżywiania.
W przypadku podejrzenia nowotworu trzustki kluczowa jest wczesna diagnostyka obrazowa oraz biochemiczna. Badania takie jak tomografia komputerowa (TK) oraz rezonans magnetyczny (MRI) pozwalają na precyzyjne zlokalizowanie guza oraz ocenę jego wpływu na otaczające struktury. Równie istotne są testy biochemiczne, umożliwiające ocenę funkcji trzustki oraz identyfikację ewentualnych nieprawidłowości metabolicznych. Wczesne wykrycie nowotworu trzustki oraz szybkie rozpoczęcie odpowiedniej terapii mogą poprawić rokowanie oraz jakość życia pacjenta.
Niewydolność trzustki i malabsorpcja tłuszczów
Niewydolność trzustki to stan, w którym ten organ nie jest w stanie wytwarzać wystarczającej ilości enzymów trawiennych. Taki niedobór prowadzi do zakłóceń w procesach trawiennych, zwłaszcza w odniesieniu do tłuszczów, ale może również wpływać na trawienie białek i węglowodanów. Niestrawione resztki pokarmowe, zwłaszcza węglowodany i białka, mogą ulegać fermentacji bakteryjnej w jelitach, co z kolei wywołuje nadmierne wydzielanie gazów i wzdęcia. Zjawiska te mogą prowadzić do występowania objawów klinicznych związanych z zespołem złego wchłaniania.
Do głównych symptomów zespołu złego wchłaniania należą biegunki tłuszczowe, które charakteryzują się tłustymi, trudnymi do spłukania stolcami oraz utratą masy ciała. Uczucie wzdęcia często towarzyszy temu stanowi, będąc efektem fermentacji niestrawionych resztek pokarmowych przez florę bakteryjną jelit. Pacjenci mogą również odczuwać ogólne osłabienie oraz niedobory składników odżywczych, co negatywnie wpływa na ich jakość życia.
W leczeniu malabsorpcji kluczowe znaczenie ma suplementacja enzymami trawiennymi. Odpowiednio dobrana terapia enzymatyczna umożliwia skuteczniejsze trawienie pokarmów oraz zmniejszenie objawów związanych z nadmiernym gromadzeniem się gazów. Dzięki właściwemu postępowaniu pacjenci mogą poprawić stan zdrowia oraz komfort życia na co dzień.
Rola enzymów trawiennych w profilaktyce wzdęć
Enzymy trawienne odgrywają fundamentalną rolę w procesie trawienia, odpowiadając za rozkład białek, tłuszczów oraz węglowodanów. Produkowane w trzustce enzymy, takie jak amylaza, lipaza i proteazy, są niezbędne do efektywnego wchłaniania składników odżywczych w jelitach. Amylaza działa na węglowodany, przekształcając je w cukry proste, lipaza rozkłada tłuszcze na kwasy tłuszczowe oraz glicerol, a proteazy rozbijają białka na aminokwasy. Niski poziom tych enzymów może prowadzić do zakłóceń w procesie trawienia, objawiających się m.in. wzdęciami.
Niedobór enzymów trawiennych skutkuje niepełnym trawieniem pokarmów, co może prowadzić do fermentacji bakteryjnej w jelitach. Efekt ten generuje nadmiar gazów, takich jak wodór i metan, co pacjenci odczuwają jako dokuczliwe wzdęcia. W takich przypadkach suplementacja enzymami trawiennymi bywa pomocna. Ich przyjmowanie w formie suplementów diety wspiera proces trawienia, zmniejszając ilość niestrawionych resztek pokarmowych w obrębie jelit. To z kolei ogranicza fermentację oraz związane z nią dolegliwości, takie jak nadmierne wzdęcia i bóle brzucha.
Suplementacja enzymów trawiennych może być korzystna dla osób z chorobami trzustki, które wpływają na produkcję tych enzymów. Dzięki niej można złagodzić objawy związane z zaburzeniami trawienia oraz poprawić ogólny komfort życia. Wprowadzenie enzymów trawiennych do codziennej diety może przyczynić się do poprawy procesu trawienia oraz redukcji problemów z nadmiernym gromadzeniem się gazów.
Leczenie zapalenia trzustki
W kontekście zagadnienia „trzustka a nadmierne gazy” istotne jest rozważenie roli suplementacji enzymów trawiennych w przypadku niewydolności trzustki. Niedobór takich enzymów jak amylaza, lipaza i proteazy wiąże się z trudnościami w trawieniu, co skutkuje fermentacją niestrawionych resztek pokarmowych w jelitach. Fermentacja ta staje się źródłem nadmiernego wydzielania gazów, a suplementacja odpowiednimi enzymami może złagodzić te objawy oraz poprawić komfort życia pacjenta.
Kolejnym istotnym aspektem terapii jest stosowanie diety niskotłuszczowej, która może być zalecana w niektórych przypadkach, zwłaszcza w ostrej fazie choroby, aby wspierać proces rozkładu tłuszczów i pomagać w zmniejszeniu obciążenia trzustki. Ograniczenie spożycia pokarmów bogatych w tłuszcz powinno być dostosowane indywidualnie do stanu klinicznego pacjenta oraz stosowanej terapii enzymatycznej. Warto, aby dieta była jednocześnie bogata w białko oraz