Gdy pacjenci odczuwają ból lub ucisk z tyłu głowy, często zaczynają się niepokoić, myśląc o możliwych poważnych chorobach. Niemniej jednak niemała część osób ignoruje ten problem, decydując się jedynie na zażywanie dostępnych bez recepty środków przeciwbólowych. Przyczyny bólu w tej okolicy mogą być naprawdę zróżnicowane, jednak kluczowe jest, aby pamiętać, że konsultacja z lekarzem jest zalecana szczególnie w przypadku utrzymującego się, nasilającego się bólu, objawów alarmowych lub po urazie; lekarz zdecyduje o konieczności wykonania badań diagnostycznych. Co zatem warto wiedzieć o ucisku z tyłu głowy, jego możliwych przyczynach oraz dostępnych metodach leczenia? Dlaczego nie należy lekceważyć tych dolegliwości i jakie mogą być konsekwencje ich ignorowania?
Spis treści
Możliwe przyczyny bólu głowy z tyłu
Ból głowy to zazwyczaj nieprzyjemna dolegliwość, która występuje dość często i przybiera różne formy. W szczególności należy zwrócić uwagę na ucisk z tyłu głowy, który jest specyficznym rodzajem bólu, mogącym współwystępować z różnymi objawami dodatkowymi. Choć przyczyny bólu głowy z tyłu mogą być błahe, równie dobrze mogą sygnalizować szereg poważnych schorzeń. Jedną z najczęstszych przyczyn tego rodzaju ucisku są napięciowe bóle głowy, które mogą być efektem stresu, zmęczenia czy niewłaściwej postawy ciała. Warto nie bagatelizować tego problemu; niezbędne jest skonsultowanie się z lekarzem w celu postawienia diagnozy.
Zazwyczaj ból z tyłu głowy nie występuje jako odrębne schorzenie, lecz jest wynikiem innych dolegliwości, o których pacjent może jeszcze nie mieć pojęcia. Mowa tu o chorobach zakaźnych oraz autoimmunologicznych, a także o takich schorzeniach, jak zmiany guzowate w obrębie mózgu czy zaburzenia ukrwienia mózgu. Do bólu głowy z tyłu mogą przyczyniać się także zaburzenia związane z tkanką mózgową i jej ukrwieniem, w tym na przykład zmiany guzowate.
Nie można również zapominać o neuralgii potylicznej, która objawia się ostrym, przeszywającym bólem w rejonie potylicy. Urazy tego obszaru mogą prowadzić do chronicznych dolegliwości bólowych. Gdy ból w okolicy potylicy daje o sobie znać, pacjent może doświadczać również objawów migrenowych. Migrena staje się szczególnie prawdopodobna, gdy towarzyszą jej szumy w uszach, zawroty głowy, zaburzenia widzenia czy drętwienie kończyn. Nie można pominąć też rozważenia nadciśnienia tętniczego, mimo że ból głowy z tyłu nie jest na ogół jego typowym objawem. Rzadkie, ale istotne klinicznie może być również niedociśnienie wewnątrzczaszkowe, które wymaga szczególnej uwagi medycznej.
Napięciowe bóle głowy jako przyczyna ucisku z tyłu głowy
Napięciowe bóle głowy są jedną z najczęstszych przyczyn odczuwanego ucisku w tylnej części głowy. Zazwyczaj wynikają one z przewlekłego stresu, zmęczenia oraz długotrwałego napięcia mięśniowego. Pacjenci, którzy doświadczają tego rodzaju bólu, często porównują go do odczucia, jakby wokół czaszki zaciskała się niewidzialna opaska. Choć ból ten rzadko jest groźny, potrafi znacznie wpłynąć na codzienne funkcjonowanie oraz jakość życia.
Mechanizm rozwijania się napięciowych bólów głowy jest związany z nadmiernym napięciem mięśni szyi oraz karku, co w konsekwencji może prowadzić do zwiększonej wrażliwości na bodźce bólowe. Stres odgrywa kluczową rolę, będąc jednym z głównych czynników wyzwalających, gdyż powoduje wzrost napięcia mięśniowego, co z kolei może wywoływać ból. Dodatkowo, chroniczne zmęczenie osłabia organizm, zwiększając jego podatność na różnorodne dolegliwości bólowe.
Warto zwrócić uwagę na codzienne nawyki, które mogą sprzyjać występowaniu tego rodzaju bólu. Częste siedzenie w niewłaściwej pozycji, brak aktywności fizycznej czy długotrwała praca przy komputerze bez odpowiednich przerw mogą prowadzić do dodatkowego obciążenia mięśni szyi i karku. Aby zmniejszyć ryzyko wystąpienia napięciowych bólów głowy, zaleca się regularne wykonywanie ćwiczeń relaksacyjnych, dbałość o ergonomię w miejscu pracy oraz unikanie sytuacji stresowych.
Napięcie mięśni karku i głowy a odczucie „hełmu”
Napięcie w mięśniach karku i głowy często objawia się jako specyficzne wrażenie, które pacjenci porównują do noszenia „hełmu” na głowie. To uczucie można opisać jako ścisły ból otaczający całą głowę, którego intensywność może się różnić. Tego typu dolegliwość jest typowa dla napięciowych bólów głowy, które należą do najczęściej diagnozowanych schorzeń w tej grupie.
Mechanizm powstawania tego uczucia wiąże się z nadmiernym napięciem mięśni szyi i karku, co z kolei może prowadzić do zwiększonej wrażliwości na bodźce bólowe. Istotny wpływ na tę sytuację ma stres, będący powszechnym czynnikiem wyzwalającym. Wzrost napięcia mięśniowego może prowadzić do rozwoju bólu. Długotrwała praca przy biurku, zwłaszcza w niewłaściwej postawie, dodatkowo obciąża mięśnie, co potęguje uczucie „hełmu”.
Warto zwrócić uwagę na codzienne nawyki, które sprzyjają powstawaniu napięciowych bólów głowy. Długotrwałe siedzenie bez przerw oraz brak aktywności fizycznej mogą prowadzić do chronicznego napięcia mięśniowego. Aby ograniczyć ryzyko wystąpienia tych dolegliwości, zaleca się:
- regularne wykonywanie ćwiczeń rozciągających,
- dbanie o ergonomiczną organizację stanowiska pracy,
- włączenie technik relaksacyjnych do codziennej rutyny.
Neuralgia potyliczna: ostry, przeszywający ból nerwu potylicznego
Neuralgia potyliczna jest schorzeniem, które objawia się intensywnym, przeszywającym bólem w obszarze nerwu potylicznego. Zazwyczaj ból ten ma charakter jednostronny i promieniuje od potylicy, co może być bardzo uciążliwe dla pacjentów. Symptomy neuralgii potylicznej często mają formę nagłych i silnych ataków bólu, które mogą pojawiać się niezależnie od sytuacji, ale również mogą być wywoływane przez dotyk czy ruch głowy oraz szyi. Pacjenci często opisują odczucie bólu jako przypominające elektryczny wstrząs, a dodatkowo mogą doświadczać tkliwości skóry głowy.
Biorąc pod uwagę charakterystykę dolegliwości, niezwykle istotna jest konsultacja z neurologiem, która umożliwi postawienie prawidłowej diagnozy oraz ustalenie przyczyn schorzenia. Specjalista może zlecić dodatkowe badania, takie jak rezonans magnetyczny, aby wykluczyć inne potencjalne źródła bólu. Dokładne rozpoznanie jest kluczowe dla wdrożenia odpowiedniej terapii, która może obejmować zarówno leczenie farmakologiczne, jak i alternatywne metody terapeutyczne.
Uraz potylicy i jego rola w dolegliwościach bólowych
Uraz potylicy stanowi jedną z możliwych przyczyn bólu i ucisku w tylnej części głowy, której nie wolno lekceważyć. Stłuczenia w rejonie potylicy mogą prowadzić do intensywnych dolegliwości bólowych, często towarzyszą im dodatkowe objawy, takie jak obrzęk czy krwiak. W przypadku zaobserwowania takich symptomów kluczowe staje się przeprowadzenie diagnostyki obrazowej. Badania te pozwalają na ocenę stopnia uszkodzenia oraz eliminację ewentualnych powikłań, w tym krwotoku wewnętrznego czy złamania kości czaszki.
Stłuczenia potylicy mogą wystąpić w wyniku upadków, uderzeń lub wypadków komunikacyjnych. Objawy związane z tego rodzaju urazami mogą się pojawić natychmiast po incydencie, ale równie dobrze mogą rozwijać się z czasem. Dlatego tak ważne jest, by dokładnie obserwować wszelkie zmiany w swoim samopoczuciu, szczególnie jeśli wystąpią nudności, zawroty głowy czy trudności w koncentracji. Gdy tylko pojawią się jakiekolwiek wątpliwości, niezbędna jest konsultacja z lekarzem, aby uniknąć poważniejszych konsekwencji zdrowotnych. Każdy ból lub ucisk z tyłu głowy wymaga zatem odpowiedzialnego podejścia oraz profesjonalnej oceny medycznej.
Niedociśnienie wewnątrzczaszkowe w obrazie tępego bólu potylicznego
Niedociśnienie wewnątrzczaszkowe to rzadka, lecz istotna przyczyna występowania tępego i rozpierającego bólu głowy, który może lokalizować się także z tyłu głowy. Chociaż nie jest to powszechne zjawisko, zasługuje na szczególną uwagę. Ból ten powstaje w wyniku obniżenia ciśnienia płynu mózgowo-rdzeniowego, co prowadzi do stałego uczucia dyskomfortu w okolicy potylicznej. Należy zaznaczyć, że nasilenie bólu może zwiększać się w pozycji stojącej lub siedzącej, natomiast może ustępować, gdy pacjent leży.
Objawy związane z niedociśnieniem wewnątrzczaszkowym wykraczają poza sam ból głowy. Osoby cierpiące na tę dolegliwość często skarżą się na zawroty głowy, nudności, szumy uszne, a także obniżenie ostrości widzenia. W niektórych przypadkach mogą występować także objawy neurologiczne, takie jak mrowienie w kończynach czy trudności w utrzymaniu równowagi. Te różnorodne objawy dodatkowo komplikują obraz kliniczny pacjenta.
Z uwagi na różnice w symptomach oraz ich intensywność, niedociśnienie wewnątrzczaszkowe wymaga przeprowadzenia szczegółowej diagnostyki. Zwykle obejmuje ona badania obrazowe, w tym rezonans magnetyczny, które pozwalają ocenić stan struktur mózgowych oraz poziom płynu mózgowo-rdzeniowego. W pewnych sytuacjach konieczne może być również wykonanie dodatkowych testów, aby wykluczyć inne potencjalne przyczyny bólu. Wczesne rozpoznanie oraz odpowiednie metody leczenia mogą znacząco podnieść jakość życia osób cierpiących na ten stan.
Nadciśnienie tętnicze a poranne, pulsujące bóle głowy z tyłu
Poranne, pulsujące bóle głowy mogą być jednym z objawów nadciśnienia tętniczego. Tego rodzaju dolegliwości mogą manifestować się symetrycznie po obu stronach głowy i mogą być skutkiem podwyższonego ciśnienia krwi, które staje się szczególnie dokuczliwe tuż po przebudzeniu. Warto mieć na uwadze, że nadciśnienie tętnicze to stan, który może prowadzić do poważnych komplikacji zdrowotnych, a jego ignorowanie zdecydowanie nie jest wskazane.
Aby sprawdzić, czy poranne bóle głowy są powiązane z nadciśnieniem, zaleca się regularne monitorowanie ciśnienia krwi. Jeśli wyniki będą przekraczać normy, konieczna jest konsultacja z kardiologiem. Specjalista przeprowadzi dokładną diagnostykę oraz, w razie potrzeby, zaproponuje odpowiedni plan leczenia. Należy pamiętać, że wczesne zidentyfikowanie problemu i rozpoczęcie stosownej terapii może znacząco poprawić jakość życia oraz zredukować ryzyko powikłań związanych z nadciśnieniem tętniczym.
Ucisk z tyłu głowy a objawy współtowarzyszące
Ból w okolicy tylnej części głowy może przyjmować różne formy: może to być ból tępy bądź pulsujący, a także charakterystyczne uczucie ucisku czy kłucie. Warto zaznaczyć, że dolegliwości bólowe w tej okolicy nie zawsze występują samoistnie, ale mogą być związane z innymi objawami, w zależności od przyczyny. W przypadku gdy odczuwamy ucisk z tyłu głowy, mogą mu towarzyszyć zawroty głowy, problemy z równowagą, nudności oraz wymioty. Pacjenci mogą także doświadczać trudności w widzeniu podwójnym, a niekiedy towarzyszy im również sztywność karku. Należy podkreślić, że światłowstręt jest typowym objawem zarówno migreny, jak i zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, co wymaga szczególnej uwagi medycznej.
Dodatkowo, w przypadku zapalenia ucha środkowego, ból może promieniować do ucha, co dodatkowo komplikuje sytuację kliniczną pacjenta oraz nasila występujące dolegliwości. Ucisk z tylnej części głowy powinien skłonić do konsultacji z lekarzem, przeprowadzenia rzetelnego wywiadu medycznego oraz często wykonania specjalistycznych badań. Jeśli okaże się, że występująca dolegliwość wymaga wdrożenia leków na receptę, warto rozważyć możliwość skorzystania z e-recepty. To wygodne rozwiązanie, szczególnie w sytuacji, gdy pacjent z różnych powodów nie ma możliwości dotarcia na stacjonarną wizytę lekarską, a potrzebne mu są leki, które szybko się kończą.
Światłowstręt przy migrenie i zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych
Światłowstręt, powszechnie określany jako nadwrażliwość na światło, to symptom, który często występuje zarówno w przypadku migreny, jak i zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych. Gdy migrenie towarzyszy nadwrażliwość na światło, pacjenci mogą odczuwać ból głowy, a światło staje się bardzo nieprzyjemnym bodźcem. W kontekście zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych światłowstręt nabiera szczególnego znaczenia jako kluczowy objaw, który wymaga natychmiastowej interwencji medycznej.
Rozróżnienie tych stanów jest niezwykle istotne. Choć migrena potrafi być uciążliwa, zazwyczaj nie zagraża życiu, natomiast zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, a w skrajnym przypadku nawet do śmierci, jeśli nie zostanie szybko zdiagnozowane i poddane leczeniu. Dlatego, gdy światłowstręt występuje w połączeniu z innymi objawami, takimi jak gorączka, sztywność karku czy silny ból głowy, konieczna jest pilna konsultacja z lekarzem.
Odpowiednia diagnostyka, obejmująca badania obrazowe oraz analizy laboratoryjne, pozwoli specjaliście na określenie przyczyny odczuwanych dolegliwości oraz wdrożenie odpowiedniej terapii. Leczenie migreny zazwyczaj skupia się na łagodzeniu symptomów i zapobieganiu przyszłym atakom, podczas gdy w przypadku zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych podstawą jest intensywna terapia antybiotykami lub środkami przeciwwirusowymi, w zależności od źródła schorzenia.
Promieniowanie bólu z tyłu głowy do ucha – objaw zapalenia ucha
Promieniujący ból z tyłu głowy do ucha nie jest typowym objawem zapalenia ucha środkowego. Objawy tego schorzenia często manifestują się jako dolegliwości bólowe, które początkowo mogą być mylone z innymi przyczynami występującego bólu głowy. Zwykle ból ten ma tendencję do promieniowania w stronę ucha, a jego intensywność nasila się podczas przełykania, kaszlu czy zmiany pozycji głowy.
W przypadku wystąpienia promieniowania bólu niezbędna jest konsultacja z lekarzem. Specjalista dokona oceny otoskopowej, aby potwierdzić diagnozę. Jeśli zapalenie ucha środkowego zostanie potwierdzone, lekarz może zalecić antybiotykoterapię w wybranych przypadkach bakteryjnego zapalenia ucha; leczenie to może również złagodzić towarzyszący ból. Niezwykle ważne jest, aby nie ignorować tych objawów, ponieważ nieleczone zapalenie ucha może prowadzić do poważnych komplikacji zdrowotnych, w tym trwałego uszkodzenia słuchu.
Częste bóle głowy z tyłu – nie lekceważ tego!
Ból głowy z tyłu nie powinien być lekceważony, gdyż może być oznaką poważnych schorzeń, które wymagają natychmiastowej interwencji medycznej. Nawracające dolegliwości bólowe mogą sugerować między innymi zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych lub niedociśnienie wewnątrzczaszkowe, co stanowi znaczące zagrożenie dla zdrowia. Jeśli ucisk w tylnej części głowy nie występuje jednorazowo, lecz powraca w regularnych odstępach, a dodatkowo towarzyszą mu inne objawy, należy pilnie skonsultować się z lekarzem.
Istotne jest, aby zwrócić uwagę na objawy, które mogą wymagać natychmiastowej konsultacji. Należą do nich przede wszystkim gorączka, sztywność karku oraz silny ból, który nie ustępuje z czasem lub wręcz utrudnia codzienne funkcjonowanie. Bezwzględna konieczność kontaktu z lekarzem występuje także wtedy, gdy ból w tylnej części głowy nasila się po wysiłku fizycznym lub dotyczy kobiet ciężarnych oraz dzieci. W takich sytuacjach zaniechanie szybkiej reakcji może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych.
Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych – gorączka, sztywność karku i inne alarmy
Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych to poważna choroba, która wymaga natychmiastowej interwencji medycznej. Do głównych objawów zalicza się gorączkę, sztywność karku oraz światłowstręt. Te symptomy stanowią alarmujące sygnały, które powinny skłonić do pilnego kontaktu z lekarzem. Osoby dotknięte tym schorzeniem mogą również doświadczać intensywnego bólu głowy, który często jest nie do zniesienia.
W przypadku podejrzenia zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych niezbędna jest szybka hospitalizacja. W trakcie takiego pobytu przeprowadza się diagnostykę płynu mózgowo-rdzeniowego, co pozwala potwierdzić diagnozę i szybko wdrożyć odpowiednie leczenie. Zaniechanie adekwatnej interwencji medycznej może prowadzić do poważnych komplikacji zdrowotnych, a w skrajnych przypadkach stwarzać zagrożenie dla życia pacjenta.
Silny ból z tyłu głowy – leczenie
Ucisk z tyłu głowy zawsze wymaga konsultacji z lekarzem, a intensywny ból w tym rejonie powinien być traktowany jako pilny przypadek medyczny. Tego typu dolegliwości mogą świadczyć o krwotoku podpajęczynówkowym, ale to tylko jedna z wielu możliwości. W celu właściwej diagnostyki warto udać się do neurologa, który może zlecić przeprowadzenie badań obrazowych, takich jak rezonans magnetyczny lub tomografia komputerowa. Jeśli będzie to konieczne, specjalista może również zlecić dodatkowe testy, które pomogą wyjaśnić przyczynę dolegliwości bólowych, z jakimi boryka się pacjent. Lekarz dostosuje plan leczenia do indywidualnych potrzeb, uwzględniając stan zdrowia pacjenta oraz nasilenie bólu.
W przypadku napięciowych bólów głowy, które często są jedną z najczęstszych przyczyn ucisku w tylnej części głowy, zaleca się farmakoterapię. W skład leczenia mogą wchodzić leki przeciwbólowe oraz środki relaksacyjne, które pomagają zredukować napięcie mięśniowe. Istotne jest również wprowadzenie technik relaksacyjnych oraz regularne uprawianie aktywności fizycznej, co przyczyni się do obniżenia poziomu stresu.
Z kolei neuralgia potyliczna, objawiająca się intensywnym, przeszywającym bólem w okolicy potylicy, może wymagać bardziej kompleksowego podejścia terapeutycznego. Neurolog może zalecić stosowanie leków przeciwpadaczkowych lub zastrzyków z kortykosteroidów, które łagodzą te dolegliwości. Ponadto rehabilitacja, w tym terapia manualna, może wspierać proces leczenia, szczególnie w przypadku napięciowych bólów głowy oraz w wybranych przypadkach neuralgii potylicznej, zwłaszcza gdy współistnieje napięcie mięśni szyi. Jednak w neuralgii potylicznej często konieczne są także inne interwencje farmakologiczne lub zabiegowe.
Konsultacja neurologiczna jest kluczowa, aby dokładnie zrozumieć naturę bólu i wdrożyć odpowiedni plan terapeutyczny. Specjalista, opierając się na wynikach badań, będzie w stanie wybrać odpowiednie metody leczenia, które obejmą zarówno farmakoterapię, jak i techniki rehabilitacyjne, dostosowane do indywidualnych potrzeb pacjenta.
Napięciowe bóle głowy jako przyczyna ucisku z tyłu głowy
Napięciowe bóle głowy stanowią jedną z najczęstszych przyczyn odczuwanego ucisku w okolicy tylnej części głowy. Zwykle wynikają one z przewlekłego stresu, zmęczenia oraz długotrwałego napięcia mięśniowego. Pacjenci często opisują ten rodzaj bólu jako uczucie, jakoby wokół czaszki ciasno zaciskała się niewidzialna opaska. Chociaż ból ten rzadko wiąże się z poważnym zagrożeniem, może znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie i jakość życia.
Mechanizm powstawania napięciowych bólów głowy związany jest z nadmiernym napięciem mięśni szyi i karku. Tego typu napięcie może prowadzić do zwiększonej wrażliwości na bodźce bólowe w danej okolicy. Stres odgrywa kluczową rolę jako jeden z podstawowych czynników wyzwalających bóle głowy. Zwiększa on napięcie w mięśniach, co w efekcie może prowadzić do dolegliwości. Dodatkowo, przewlekłe zmęczenie osłabia organizm, czyniąc go bardziej podatnym na różne rodzaje bólu.
Warto również zwracać uwagę na nawyki, które mogą przyczyniać się do występowania napięciowych bólów głowy. Częste siedzenie w niewłaściwej pozycji, brak aktywności fizycznej czy długotrwała praca przy komputerze bez odpowiednich przerw mogą prowadzić do dodatkowego obciążenia mięśni szyi i karku. Aby zminimalizować ryzyko wystąpienia takich bólów, zaleca się regularne wykonywanie ćwiczeń relaksacyjnych, dbanie o ergonomię w miejscu pracy oraz staranie się unikać stresujących sytuacji.
Neuralgia potyliczna: ostry, przeszywający ból nerwu potylicznego
Neuralgia potyliczna to dolegliwość, która objawia się silnym, jednostronnym bólem promieniującym od potylicy. Pacjenci opisują ten ból jako nagły i przeszywający, często porównując go do elektrycznego wstrząsu. Objawy neuralgii potylicznej mogą występować zarówno całkowicie spontanicznie, jak i być wywoływane przez dotyk, a także ruchy głowy lub szyi.
Do typowych symptomów zalicza się nadwrażliwość skóry głowy oraz tkliwość w obrębie nerwu potylicznego. Dodatkowo pacjenci mogą odczuwać napięcie w mięśniach szyi. Ze względu na intensywność dolegliwości neuralgia potyliczna wymaga konsultacji neurologicznej, która pozwoli na dokładne zdiagnozowanie przyczyn oraz wdrożenie odpowiednich metod leczenia. Neurolog może zalecić wykonanie badań obrazowych, takich jak rezonans magnetyczny, aby wykluczyć inne potencjalne źródła bólu.
Podjęcie właściwej terapii jest kluczowe dla łagodzenia objawów neuralgii potylicznej. Leczenie może obejmować farmakoterapię oraz alternatywne metody, takie jak terapia manualna czy fizjoterapia – szczególnie jeśli współistnieje napięcie mięśni szyi. W neuralgii potylicznej często konieczne są także inne interwencje farmakologiczne lub zabiegowe. Te ostatnie mogą przynieść znaczną ulgę i poprawić komfort życia pacjenta.
Co jest dobre na ból głowy? Domowe sposoby
Gdy ucisk z tyłu głowy zaczyna doskwierać pacjentowi, warto znać domowe sposoby na złagodzenie tej dolegliwości w oczekiwaniu na wizytę u lekarza. Często sięga się po dostępne bez recepty leki przeciwbólowe, ale istotne jest, aby korzystać z nich ostrożnie i tylko sporadycznie. Nadużywanie tych preparatów może przynieść poważne konsekwencje zdrowotne. W sytuacji bólu głowy z tyłu ulgę może przynieść zmiana pozycji, drobna aktywność fizyczna lub korzystanie ze świeżego powietrza. Ważne jest również zapewnienie organizmowi odpowiedniego nawodnienia, a także rozważenie gorącej kąpieli, delikatnego masażu czy technik takich jak akupunktura (która może być pomoc